Milli tagamlar agyz açarda iýmäge amatlymy? Kofe içmek bolýarmy? Kimlere düýbünden agyz beklemek bolmaýar?

Bu soraglara nutrisiolog (dietolog) Gauhar Serikkalikyzy jogap berdi. Gauhar Serikkalikyzy 3 ýyldan gowrak amaly tejribeli nutrisiolog bolup, gormonal saglyk we beýniniň işjeňligi bilen meşgullanýar. Ol Ýewropanyň dersara gözleg institutyndan iýmitleniş we dieta boýunça maslahatçy diplomyny hem-de Garward lukmançylyk mekdebiniň lukmanlar üçin onlaýn kurslarynyň şahadatnamasyny aldy.

Abort – bu ýatgyda ösýän çaga düwünçegini lukmançylyk gurallary bilen gyryp aýyrmakdyr. Başgaça aýdylanda, göwrelilik togtadylýandyr.

Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda, göwredäki çagany göwreliligiň 5-nji hepdesine çenli aýyrmak rugsat edilýär. 6-nji hepdeden 22-nji hepde aralyk möhletde çagany diňe bellenen lukmançylyk we sosial görkezmeler bilen aýyrmaga rugsat berilýändir. 2016-nji yýla çenli, kanuna görä, Türkmenistanda göwredäki çagany göwreliligiň 12-nji hepdesine çenli aýyrmak rugsat edilýärdi.

Demensiýany nädip saýgarmaly?

Bütin dünýäde 50 million töweregi demensiýaly adam bar. Demensiýanyň iň köp ýaýran görnüşlerine Alsgeýmer keseli, damar demensiýasy we Lewi bedenli demensiýa (nerw öýjükleriniň içinde emele gelýän adaty bolmadyk belok goşulmalary) degişli.

Demensiýa iň köp sebäp bolýan ýagdaý Alsgeýmer keselidir. Meselem, Şazada Çarlz, Margaret Tetçer, Şon Konneri ýaly meşhur şahsyýetlerde hem Alsgeýmer keseli bar. Dünýäde häzire çenli bu keseliň bejergisi tapylmady. Medisinanyň kömegi bilen demensiýadan ejir çekýäniň diňe simptomlaryny ýeňilleşdirip we keseliň ösüşini haýalladyp bolýar.

Biziň köpümiz aýbaşy wagty göwreliligiň galyp bilmejekdigine ynamly bolýarys. Ýöne bu ýagdaý gyzyň aýbaşy halkasynyň dowamlylygyna baglydyr. Eger gyzyň aýbaşy halkasy gysga bolsa (19-21 gün), elbetde aýal öýjüginiň 8-10-njy günlerinde ýetişip başlamagy ähtimaldyr. Owulýasiýa wagtyndan takmynan 3-4 gün öň we soň jynsy gatnaşykdan saklanmagyň hökmandygyny ýatlasak, biz edil aýbaşy günlerine düşüp bilýäris. Aýal öýjüginiň hem ýetişip ortaça 48 sagat, erkeklik öýjüginiň jyns ýollarda 3 gün ýaşaýandygyny ýatda saklamalydyr.

Edil şonuň üçin hem, aýbaşy halkasy gysgamöhletleýin bolan aýal-gyzlar aýbaşy wagty hem kontrasepsiýa barada aladalanmalydyr.

Aslynda ujydyň jynshana salnyp, jynsy gatnaşygyň geçirilmegi göwreliligiň galmagynyň esasy şerti hasaplanýar. Ýöne lukmanlaryň bellemegine görä, ujyt bilen daşky jyns agzalaryň gyjyndyrylmagy (petting) netijesinde bölünip çykýan dölüň jyns agzalaryna düşmegi, käbir ýagdaýlarda göwreliligiň galmagyna getirip bilýär. Bu ýagdaýda göwreliligiň galmagy üçin döl jyns agzalaryna düşmelidir we döldäki erkeklik öýjükleriniň hereketjeňligi ýokary bolmalydyr. Ondan başga-da, bu günler ýumurtgalykda aýal öýjüginiň ýetişip çykýan günleri (owulýasiýa) bilen gabat gelmelidir.

Sanlar

Jemi kesellänler (2018 ý): 5,828

Jemi rak kesellerinden ýogalanar (2018 ý): 4,079

Rak keselinden sagalma ähtimallygy: 30%

Aýbaşynyň wagtynda gelmezliginden we öz ýagdaýyň üýtgeýändigini düýüp, göwreliligi anyklamaga kömek edýän testleriň kömegi bilen göwrelidigiňi anyklap bilersiň. Elbetde, islenilmedik göwreliligiň döremegi sende we seniň ýoldaşyňda aljyraňlyk, gorky, lapykeçlik döredip biler. Ýetginjeklik ýaşyňda doly kemala gelmedik, berkemedik seniň bedeniň üçin göwrelilik uly agram, zarba bolup biler. Sen we seniň halaşýan oglanyň entek okuwçy we siz doly ene-ataňyzyň idetmeginde ýaşaýarsyňyz. Göwreliligi kadaly we sagdyn geçirmek hem-de çaganyň dogulmagy bolsa uly pul harajatlaryny, aladalary, lukmanyň gözegçiligini, gerek bolanda derman serişdeleriniň satyn alynmagyny talap edýändir. Galyberse-de, çaganyň dogmagy we onuň idegi, terbiýesi – ene-ata üçin uly jogapkärçilikdir.

Göwrelilik – bu kontrasepsiýa serişdelerini ulanmazdan geçirilýän jynsy gatnaşyklar netijesinde tohum öýjüginiň emele gelip, ýatgyda 10 akuşer aýyň (285 gün) dowamynda çaganyň ösmegidir. Göwrelilik doly göterlende ýetik çagany dogma bilen, ýagny dogum bilen gutarýandyr. Ýöne käbir çynlakaý sebäplere görä, dörän göwrelilik dürli möhletlerde (esasan 22 hepdä çenli) düşüp biler ýa-da ýatgynyň içindäki düwünçek ösmän biler. Şeýle hem 22 hepdeden soň, 37 hepdä çenli göwrelilik wagtyndan öňki dogum bilen tamamlanyp bilýändir.

Anal jynsy gatnaşykda, prezerwatiw ulanmak hökmandyr. Ol sizi we ýoldaşyňyzy jynsy gatnaşyklar arkaly geçýän kesellerden (wirusly gepatitler, merezýel, sözenek, adamyň papilloma wirusy, AIW) gorar.